Waarom bevindt zich Mexico tussen het noorden en het zuiden? Het land ligt geografisch in het Noord Amerikaanse subcontinent, maar in termen van politieke en economische ontwikkelingen ligt Mexico, in veel opzichten, ver verwijderd van Canada en de Verenigde Staten. Weliswaar is de politieke en economische afstand met andere Latijns Amerikaanse landen even groot als de afstand met de V.S. en Canada. Dit geeft Mexico een bijzondere politieke geografie die interessant is voor analyse en studie.

1. Hoe Mexico een nationale staat is geworden

Wat men vandaag als Mexico kent is een van de meest actief bevolkte territoria van het Amerikaanse continent sinds de uitvinding van de landbouw in het Holoceen rond 9000 v.Chr. Verschillende beschavingen zoals de Olmeken, de Maya, de Tolteken en de Azteken hebben daar hun bloei en hun teloorgaan periodes gekend.
Veel ruines en sporen zijn in alle vier gevallen achtergelaten. Door het bestuderen van deze heeft men geleerd hoe die samenlevingen in elkaar zaten. Het tijdperk waarin ze plaats vonden, de omvang, de geografische ligging en de sociale en politieke organisatie van de betreffende beschavingen zijn na het uitvoeren van veel archeologische studies bekend geworden.

Een van deze beschavingen zou van cruciaal belang zijn voor de toekomstige vorming en het in stand houden van de nationale staat Mexico: de Azteken. Ze beheerden het grootste gedeelte van centraal Mexico in 1492 toen de Spanjaarden voor het eerst hun voet op Amerikaanse grond hadden gezet. Ze waren gekenmerkt door een hoog niveau van sociale en politieke stratificatie, waar verschillende sociale en politieke standen bestonden en waar een keizer aan het hoofd van het staatsapparaat was. De manier waarop de macht overgedragen werd, was niet anders dan in veel Europese rijken. De macht was dus, zoals in Spanje of Frankrijk: erfelijk. De manier waarop de macht in stand kon gehouden worden was door middel van belasting heffen aan andere volkeren in de vallei van Mexico. Geweld werd regelmatig gebruikt als deze belastingen niet betaald werden.

Toen Hernan Cortés in de 16de eeuw namens de koning van Spanje de keizer Moctezuma II had verslagen en hij Tenochtitlán (belangrijkste Azteekse nederzetting) in zijn bezit had genomen, hoopte hij de Azteekse politieke infrastructuur te behouden, maar met Spaanse krijgers als regeerders. Zo een ingrijpend verandering in een volk van 25 miljoen mensen was niet makkelijk te bewerkstelligen, maar een vermindering van bijna 95 % van de inheemse bevolking door middel van oorlogen en voornamelijk door nieuwe epidemieën, hebben er voor gezorgd dat het doel van Cortes bereikt kon worden (Hamnnett 2002). Zo is Mexico Stad tussen de ruines van Tenochtitlán opgericht, en zo hebben de Spanjaarden van de arbeid van burenvolkeren geprofiteerd.

Maar de vallei van Mexico was niet genoeg voor de Spanjaarden. Ze hebben in de loop van de 16 de , 17 de en 18 de eeuw hun macht naar het noorden en naar het zuiden uitgebreid. Als resultaat hiervan was de Onderkoninkrijk van Nieuwe Spanje geboren, waar een in Spanje benoemd onderkoning als keizer regeerde. Zo was een bureaucratische structuur van Europese snit in de Onderkoninkrijk van Nieuw Spanje ontstaan. Dit systeem is drie eeuwen lang gekenmerkt door een voortdurend strijdt voor macht tussen metropolitaanse Spanje en de in Mexico ontstane politieke elites: een mix van de afstammelingen van Azteekse adel (caziques) en afstammelingen van Spaanse conquistadores.

Het conflict heeft in de loop der jaren veel dimensies genomen, maar in 1808, toen de Spaanse koning door Napoleon was omverworpen, werd het duidelijk dat het gezag van de koning niet meer legitiem in Nieuwe Spanje was.

De kerk was door Spanje onderdrukt in verband met de revolutionaire ideeën van de verlichting, waardoor in Mexico vooral de lokale bevolking, onder leiding van katholieke priesters, veel verzet tegen alles wat Spaans was heeft vertoond. Op deze manier kon een toename van de macht van lokale functionarissen plaatsvinden. Dit was onacceptabel voor de politieke elites in Mexico Stad. Ze hebben toen de strijd voor onafhankelijkheid voor hun rekening genomen. In 1821 heeft het Plan van Iguala onafhankelijkheid verkondigd. Mexico werd een onafhankelijk rijk onder het Koninkrijk van Spanje met de Mexicaanse generaal Iturbide als keizer.

De oude koloniale politieke structuren werden door de politieke creoolse elites van Mexico Stad overgenomen. Voor de tweede keer waren de machthebbers veranderd maar de politieke structuren gelijk gebleven. De poging van Iturbide en volgelingen tot het behouden van een centraal gezag in Mexico Stad bleek drie jaar later niet succesvol te zijn, vanwege conflicten met de regionale elites. Het Mexicaanse Rijk werd de constitutionele federale republiek die wij vandaag kennen. Weliswaar zou deze Republiek in de loop van de 19de en 20ste eeuw radicaal van aard en omvang veranderen. Sommige van deze veranderingen zullen in deze paper ook aan de orde komen. Maar de belangrijkste bijdrage van het Plan van Iguala van 1821 en vervolgens van de eerste federale grondwet van 1824 is dat Mexico volledige onafhankelijkheid over eigen politieke beslissingen kreeg. Kortom: Mexico was een nationale staat geworden.

Toch is de nationale dag een herinnering van de eerste lokale opstand bewegingen tegen de Spanjaarden op 16 September in 1810 en niet een herdenking van de Plan van Iguala.

Als ik de maatschappelijke verbanden die ten grondslag liggen aan de onafhankelijkheid en aan het verder in stand houden van de staat moet definiëren, zou ik 3 factoren willen behandelen: de rol van de kerk, de relatie met de V.S, en het Azteekse verleden:

- De kerk bevond zich in een moeilijk positie vanaf het begin van de kolonisatie. Priesters moesten een dubbele rol spelen: de inheemse bevolking bekeren en tegelijkertijd de inheemse bevolking van de brutaliteit van hun Spaanse landgenoten beschermen. Ze werden dus van beide kanten met wantrouw gekeken (Hamnett 2002).

Het feit dat de bevolking het nieuwe geloof wist te accepteren en aan hun behoeftes aan te passen zorgde uiteindelijk voor een nauw relatie met de kerk. Integendeel, zorgde de verder secularisering van de Spaanse staat aan het einde van de 18 de eeuw, onder de invloed van de Franse Revolutie, voor een machtsconflict met de kerk. Het Christelijk geloof zou op deze wijze een gemeenschappelijk verband zijn om verzet tegen Spanje te vertonen. Religieuze symbolen zoals het beeld van de Maagd van Guadalupe zouden onafhankelijkheidssymbolen worden.

- Mexico is meer dan de helft van het nationale territorium in het jaar 1848 kwijt geraakt. De uitbreiding van de Verenigde Staten van Amerika naar het westen betekende oorlog met Mexico. De noordelijke kant van de republiek ging bijna tot Canada en telde de huidige Amerikaanse staten van California, New Mexico en Texas onder andere. De oorlog was door de V.S gewonen, en op 2 februari 1848 was het verdrag van Guadalupe Hidalgo in Mexico Stad door beide staten ondertekend.

Het gevoel van vernedering van het Mexicaanse volk is moeilijk te beschrijven. Ze hadden de oorlog verloren, maar ook de helft van het nationale territorium. Bovendien hoorde opeens een groot deel van de Mexicaanse natie tot de V.S. Daar werden de ex-Mexicaanse burgers als tweede rank burgers beschouwd en in sommige opzichten is deze situatie nooit veranderd. De grens werd toen duidelijker dan ooit, waardoor de Mexicaanse identiteit en wie een potentiële vijand kon zijn ook duidelijker begonnen te worden. Van deze klap zou Mexico niet herstellen, en de relatie met de noordelijke buurman zou voorgoed moeilijk en intens blijven.

- De rol van de Azteken is waarschijnlijk de belangrijkste van deze drie factoren. Aan deze beschaving heeft Mexico de naam te danken. De 'Mexica' waren een van de Azteekse stammen die een groot deel van de Mexicaanse vallei onder politieke controle hadden. Ze geven een verklaring aan het bestaan van Mexico als nationale staat. De Azteekse beschaving bestond al eerder dan de Spaanse Onderkoninkrijk van Nieuwe Spanje, waardoor de legitimiteit van deze laatste onder vuur wordt gebracht (Hamnet 2002). De Azteken geven Mexico de mogelijkheid om de soevereiniteit over het land te claimen, waardoor alle pogingen van buitenaf om invloed op Mexicaanse zaken uit te oefenen meteen als niet legitiem zijn beschouwd. Een duidelijke voorbeeld is de Franse interventie in Mexico tussen 1862 en 1867. De Franse keizer was uiteindelijk vermoord en de nieuwe president Benito Juarez noemde zichzelf een directe afstammeling van keizer Moctezuma II.