Het idee bestaat dat ontwikkeling tot stand gebracht kan worden via bestaande formele en informele instituties. Deze instituties kunnen de vorm van een organisatie nemen of de vorm van stelsels regels of niet geschreven afspraken omtrent bezit, toegang tot hulpbronnen of diensten en het beheer van deze.

Hierbij speelt sociaal kapitaal een belangrijke rol. Deze wordt gedefinieerd als een 'set of norms, networks and organizations through which people gain access to power and resources, and through which decision making and policy formulation occur' (Grootaert 1998, p.2). Volgens Cleaver (2002, p.2) kan sociaal kapitaal de werking van instituties verbeteren, waardoor vertrouw opgebouwd wordt en economische activiteiten soepeler kunnen ontplooien. Kortom: ontwikkeling wordt gestimuleerd.

Alternatieve ontwikkeling is heel erg dichtbij instituties die uit sociale netwerken in locale gemeenschappen voortvloeien. Sterker nog: alternatieve ontwikkeling heeft altijd 'mainstream' ontwikkeling bekritiseerd vanwege het onderschatten van locale kennis en van locale economische en sociale netwerken. Het gebruik van deze informele of formele instituties op lokale niveau bevordert 'human agency' en ' empowerment' van de armen, waardoor ontwikkeling tot stand gebracht wordt. De institutionele benadering past dus heel goed bij alternatieve ontwikkeling.

Zoals ik eerder aanduidde, heeft alternatieve ontwikkeling gewicht gewonnen binnen de wetenschappelijke debatten over ontwikkeling. Alternatieve theorieën worden ook meegenomen wanneer beleid gemaakt en geïmplementeerd wordt. Zoals Nederveen Pieterse (2001, p.78) beweert: 'yesterday's alternatives are today's institutions'.

Het neoliberale beleid gevoerd door de 'mainstream' Breton Woods instituties heeft ook ruimte voor deze institutionele benadering. Opeens worden de locale instituties gezien als een geschikte kader voor ontwikkeling. De structurele aanpassingsprogramma's (SAP's) die als voorwaarde voor leningen aan arme landen zijn opgelegd, hadden het reduceren van de overheidsuitgaven als doel (Potter et al . 1997, p.54) Het middel was bezuinigen in sociale diensten die trouwens al gebrekkig waren.

Bestaande instituties worden door neoliberalen gezien als potentiële actoren van ontwikkeling om de overheid niet meer te laten betalen . Het bestaan van informele en formele instituties en sociale netwerken kan dus gebruikt worden als excuus om minder geld te spenderen aan sociale voorzieningen. De institutionele benadering heeft dus ook een zekere ruimte binnen de 'mainstream' neoliberale theorieën.

Conclusie

In dit essay heb ik gepoogd een historische overzicht te geven van het proces van ontwikkeling en van de kritiek op zijn 'mainstream' uitwerking. Het begrip ontwikkeling heeft in de loop der jaren meerdere invullingen gekregen. Alternatieve ontwikkelingstheorieën hebben de complexiteit van het proces in kaart gebracht door middel van de realiteit van de mensen te laten meetellen.

Nieuwe benaderingen zoals de institutionele benaderingen hebben een plaatsgevonden binnen de bestaande theorieën en nieuwe beleidsvormen zijn geïmplementeerd. Desalniettemin blijven armoede en ellende bestaan.

Dit is de reden waarom sommige post-moderne intellectuelen zoals Arturo Escobar het recht van ontwikkeling als zodanig om te bestaan in twijfel hebben gebracht. Deze intellectuelen zien alleen een sociale constructie die wereldwijd onrechtvaardige machtsverhoudingen heeft veroorzaakt (Storey 2000, p. 40).

Los van deze positie denk ik dat 'mainstream' en alternatieve ontwikkelingsdenkers een zinvolle stap zouden nemen als ze aan reflexieve denken zouden doen. Ontwikkeling is meer dan 50 jaar gaande en de situatie in veel ontwikkelingslanden is meer dan wanhopig.

Het is tijd om zich af te vragen wat de waarde van de ondernomen acties is geweest. Misschien moeten de doelen, de methoden en de waarden weer veranderd of aangepast worden. In ieder geval ben ik het met Amartya Sen eens (1999, p.3) wanneer hij 'the real freedoms that people can enjoy' als een soort na te streven doel ziet dat de ontwikkeling van andere aspecten van de samenleving kan vergemakkelijken.